Wat me de eerste keer niet was opgevallen was dat in het kader van zijn interpretatie van hoe tolerantie is ontstaan, hij een belangrijke rol toekent aan een verdeelde elite. De elite is niet die ene gestudeerde groep die de bovenlaag van de samenleving vormt: de elite is zelf gefragmenteerd. Dat was dat zeker het geval vanaf de tijd van de godsdienstoorlogen. Je had de elite die haar eigen machtsbehoud organiseerde en daarmee een kleptocratie in stand hield en je had de elite die deze machtspositie (destijds van de gevestigde roomse kerk) kritiseerde en emancipatoire bedoelingen had en onder andere aan een verbreding van de welvaart meewerkte. Beide partijen dongen naar de gunst van het volk en manipuleerden daarbij vooral religieuze sentimenten.

Ik chargeer Kaplans positie enigszins maar zijn suggestie zette mij aan het denken. We stellen ons in de populistisch waan van de dag de elite voor als die ene hoogopgeleide groep aan de top, vaak op bestuurlijk pluche en daarmee belust op de handhaving van de eigen positie. De groep die zich daartegen verzet zou juist spreken in naam van het volk en zo opkomen voor een verdeling van macht en invloed. Maar vergeet niet dat die groep evenzeer goed is opgeleid en elitair van karakter is. Beide dingen naar de gunsten van het volk. Dat is heel  de geschiedenis door zo geweest en heeft wisselende allianties opgeleverd. Het gaat erom die goed in kaart te brengen, ook tegenwoordig. Spreken van ‘de’ elite tegenover het volk veronachtzaamt deze gangbare tweedeling (of meerdeling) in de elitegroep zelf en het ermee gepaard gaande verdeelde dingen naar de gunsten van dat volk. 

 Bas Heijne wil de vergelijking van populisten met fascisten een halt toeroepen. Heel verstandig, want die vergelijking verheldert niets. Maar is wel zo handig om mensen in bescherming te nemen die zich verzetten tegen de belangrijkste boodschap van de Verlichting door hun romantisch verzet tegen de allesbepalende rede te honoreren? Natuurlijk zijn mensen die tegenwicht bieden tegen de redelijkheid van de verlichting niet de personificatie van het kwaad. Maar is hun verzet een teken van gezond tegenwicht?

 Volgens Heijne is het nu eenmaal zo dat mensen heen en weer geslingerd worden tussen gevoelens van verbondenheid en verzet daartegen. Ze horen liever nergens bij en willen zichzelf zijn. In de geschiedenis ontsporen de denkbeelden over de eigen groep nogal eens. Dat er dan tegenwicht geboden wordt vanuit de nadruk op het wetenschappelijk wereldbeeld waarin geen plaats is voor  nationalisme, bloed en bodem, de verheffing van eigen soort ligt dan voor de hand. De uitroeiing van inferieure groepen wordt dan terecht aan de kaak gesteld. Maar is hier niet sprake van een onophoudelijke menselijke worsteling, in plaats van twee wereldbeelden naast elkaar, vraagt Heijne zich af? Benadruk je het een teveel dan speelt het andere op en omgekeerd. Ik citeer hem kort om de sfeer te tekenen rond deze redenering:

 “Individu en ratio aan de ene kant, gemeenschap en emotie aan de andere: je hoeft niet over een groot inzicht in de menselijke natuur te beschikken om te beseffen dat een mens voortdurend heen en weer geslingerd zal worden tussen die twee uitersten, en dat ieder wereldbeeld dat de nadruk legt op het een, op een gegeven moment geconfronteerd zal worden met zijn tegenbeeld. Dat merkte ik tijdens een bezoek aan Sarajevo eind vorig jaar. Ter plekke smachtte men daar naar de moderniteit van de Verlichting, een samenleving waarin het individu boven de groepsidentiteit – Bosniër, Kroaat, Serviër – zou worden gesteld, en waarin identiteit niet langer als een donkere kerker zou zijn, waar het individu gevangengehouden werd, met etnische afkomst en geschiedenis als zware ketenen. Maar in het beloofde land van de Verlichting, de Europese Unie, waar men zo graag deel van wilde uitmaken, was de twijfel toegeslagen. Daar bleek, tot ontsteltenis van velen, weer een groot verlangen te zijn ontstaan naar diezelfde ketenen die de bewoners van Sarajevo zo graag van zich wilden afschudden.”

Waar zit de fout? Heijne waarschuwt dat de extreme vormen van deze twee soorten moderniteit tot catastrofes hebben geleid. Bij een grote nadruk op de kracht van de rede gaat meteen letterlijk het mes in wie die kracht bestrijdt: ze  gaan eraan. Wetenschap wordt een afgod en het geknutsel aan de mens in dat verband leidt tot het verprutsen van zijn waardigheid. De uitwassen van gemeenschapsdenken zijn bekend: racisme, eigen volk eerst en xenofobie. Maar dat is veel te algemeen. Zo komt de Verlichting weer eens in de beklaagdenbank.

Nee,  Bas Heijne, emotie en gevoel staan niet tegenover de rede.  Groepstoebehoren staat niet tegenover individualisme. Identiteit heeft niets met Verlichting te maken. Wie of wat mensen graag willen zijn komt niet voort uit verwantschap of haar tegendeel, het op jezelf willen zijn. Dat filosofen de geschiedenis van het kwaad verpakken in verkeerde psychologie van rede en affect of  individu versus groep komt omdat hun vak helemaal is losgezongen van de gedragswetenschap.

Doorgaan op de lijn van verlichting versus romantiek, individu versus volk, verstand tegenover gevoel is bad science.  Immers, het staat vast dat deze grootheden de geschiedenis niet bepalen. Ook niet de kleine geschiedenis van de Nederlandse politici en hun aanhang met hun primitieve denkbeelden over de islamitische religie of cultuur.

Het wordt steeds duidelijker dat het kwaad van het Nazisme of de opkomst van populisme niets te maken heeft met moderniteit. Het heeft te maken met kwaad dat lokaal en specifiek ontstaat.  Ja, soms wordt de onzinnige bevlogenheid van een groep wereldverbeteraars breed gesteund, maar ook dan zijn de omstandigheden ernaar. De leden krijgen dan voor heel even de kans om de knuppel te hanteren. Een selecte groep leiders gebruikt dan vechtjassen uit het volk om de opponenten te intimideren.

In heel selecte niches kunnen sentimenten zoals angst en respect inderdaad ontsporen. Dat leert ons hedendaags inzicht in gevoel en emotie. Maar we leren ook steeds beter te detecteren waar en hoe dat soort ontsporingen ontstaan. Wilders krijgt bijvoorbeeld  zeker niet een stel bruinhemden de straat op. Dat lukte Hitler en zijn kliek wel, omdat het leger door de heel domme fout van één generaal onder zijn bevel kwam te staan. Hij kon het  meteen gebruiken om angst te zaaien.

Hoe gaat dat soort dingen in zijn werk?  Lees Het Lucifer Effect van Philip Zimbardo en bekijk dan nog eens Der Untergang van dezelfde filmmaker, Oliver Hirschbiegel, die de mooie speelfilm Das Experiment maakte.

Het gebruiken van sentimenten voor het creëren van extreme loyaliteit en inschikkelijkheid heeft niets te maken met een algemeen menselijke natuur die ontspoort door teveel nadruk op verlichtingselementen.

Paul Voestermans

Ontoelaatbaar is wegkijken en lethargie! Nigel Ferguson waarschuwt ons in zijn Civilization The West and the Rest: avoid pusillanimity!

Paul Voestermans

We claimen dat sociale veranderingen niet komen vanuit politieke bewegingen alleen en zeker niet van door socialisme geïnspireerde revoluties, maar wel van de gestage opbouw van een nieuwe wereld parallel aan de gevestigde, door groeperingen die het meest van het oude regiem te lijden hebben (jeugd, vrouwen, gekleurde minderheidsgroeperingen etc.). Dat doen ze met behulp van de historisch onvergelijkbare infrastructuur. Nog nooit is onmiddellijke communicatie zo wereldwijd beschikbaar gekomen. De pijn van het contrast tussen wat het Westen te bieden heeft en wat ter plekke bestaat kan ineens tot uitbarsting komen. Dat zagen we in Tunesië, Egypte en Libië.

We zeggen niet dat wat in in deze landen is gebeurd te voorzien was. We zeggen wel dat we in C&L hebben gewezen op wat verandering onvermijdelijk in gang zet. Dat is het vierspan van (1) wetenschap, (2) techniek, (3) handel en (4) het veranderend leefgevoel richting meer vrijheid, gemak, comfort etc. (niet hedonistisch opvatten, waarschuwen we nadrukkelijk!) en mogelijkheden te leven zoals men dat zelf wil met vrienden die men zelf kiest en met voorzieningen en spullen die men onder geen beding meer kwijt wil.

We hebben er ook op gewezen dat mensen over een sensorium beschikken met zijn onverbiddelijke claims. Die hebben vooral betrekking op het van regeringswege scheppen van mogelijkheidsvoorwaarden voor wat mensen het liefste ervaren, wat ze willen dat er voor iedereen beschikbaar komt. Om te weten wat dat is hoef je maar om je heen te kijken en vast te stellen wat je nooit meer kwijt wilt.  Wat voor jou geldt geldt ook voor anderen. De huidige machthebbers moeten vertrekken omdat het volk intussen wel begrijpt dat ze deze mogelijkheidsvoorwaarden niet willen creëren. Die onwil kost ze de kop en terecht

Wel wordt ook duidelijk  (ook een punt dat we in C&L opvoeren) dat de Westerse wereld maar moeilijk tot een verstandig oordeel komt over wat nu te doen in deze regio. Het verleden verschaft geen blauwdruk of beste voorspelling meer voor de toekomst.

Al vanaf de eerste wereldoorlog heeft het Westen zich niet echt bekommerd om wat in deze regio haar eigen belangen  het beste veiligstelt. Toegegeven, tot de val van de muur was het ook moeilijk op dit punt een goede koers te varen. In veel landen in het Midden Oosten zorgde een wonderlijk amalgaam van Marxisme-Lenisme en nationalistische en religieuze preoccupaties van de heersende elite voor vijandige concies en regiems die ook heel gemakkelijk hun oren zouden kunnen laten hangen naar de toenmalige Sovjet Unie. Geen prettig vooruitzicht. Denk bijvoorbeeld aan de marxistisch-leninistische Tudeh partij die probeerde een constitutionele monarchie in Perzië in te voeren. In Westerse ogen leek dat allemaal heel gevaarlijk, en dat was misschien ook wel zo met toentertijd de Stalinistische praktijk op de achtergrond. Misschien werd dat gevaar schromelijk overdreven. Maar dat is praten achteraf. De wereld was lange tijd, ook al ver voor de periode van de Koude Oorlog, verdeeld in een Westers en een Sovjet kamp en dat heeft de geopolitieke keuzes voortdurend negatief beïnvloed.

Toen aan die situatie in 1989 een einde kwam, was in het Midden Oosten het leed al geschied, als je ook nog eens het Israelisch-Palestijn conflict erbij telt. Over de hele linie werden doorgaans verkeerde dictatoriale regiems in de plaats gesteld van verdreven groeperingen die destijds probeerden de samenleving van de feodale erfenis te bevrijden. Dat bracht overal terrorisme en terreur. Dat was het geval in Iran, Irak, Egypte en ook Libië.

Misschien is het mogelijk de geopolitieke belangen toch van nu af aan eens wat meer samen met de mensen zelf in het Midden Oosten onder de loep te nemen. Dat moet met de huidige communicatieve middelen toch kunnen? Het kan niet zo zijn dat een vitaal goed als olie toevallig in bezit blijft van een minderheid aan landen die toevallig met hun hele hebben en houden op deze rijkdom zitten. Het gaat om planetaire belangen. Maar intussen is de wereldecht multi-polair geworden. Dat vraagt om andere geopolitieke beginselen.

Ik geloof niet dat dit soort ‘enlightenment bashing‘  verstandig is. In Cultuur & Lichaam staat uitvoerig beargumenteerd dat de Verlichting een project is van de lange adem. In het Westen is nog een hele wereld te winnen doordat de radicale variant zich nog steeds niet ten volle heeft doorgezet: vrouwen bijvoorbeeld (toch 50% van de totale wereldbevolking) worden zeker niet wereldwijd, maar ook niet in het Westen zelf even voortvarend als mannen ingezet bij beleid, bestuur, innovatie en ontwikkeling. De gekleurde medemens wordt nog steeds niet voor vol aangezien. Nog steeds genieten mannen privileges die niet in verhouding staan tot hun prestaties.

Wat staat de populisten precies tegen in de Verlichting? Is dat de hypocrisie van wel voor zwarte scholen zijn maar je eigen kinderen er niet op doen, de schijnheiligheid van niet echt boeven willen vangen of het afwentelen van de last van de multiculturele bewoning op volkswijken? Allemaal niet netjes, maar wat dat met de Verlichting te maken heeft, ontgaat me. Mag Bas Heijne onweersproken zeggen: ” het zijn de verlichtingsbegrippen, na de Tweede Wereldoorlog verheven tot dogma’s, die nu op een agressieve manier worden ontmaskerd als leugens, gerieflijke ontkenningen van wezenlijke behoeften”?

Ik weet het ook wel: hij pleit al jaren voor meer gemeenschapszin en gevoel ergens bij te horen. Hij keert zich tegen het kosmopolitisme van de wereldtoerist. Maar wie heeft hij nu echt op het oog? Voor wie neemt hij het op? Tegen wie neemt hij precies stelling? Weet u het? Ik niet.

Zeg het allemaal eens onomwonden; niet verpakt in een aanval op de Verlichting. Niet omdat je niet aan de Verlichting mag komen, maar omdat het geen zin heeft een beschavingsopdracht met zulke prietpraat af te doen. Ga niet de aanhang van Palin of Wilders te lijf met  afgeven op Verlichting! Dat is pas een intellectuele bokkensprong.

Even afgezien van het feit dat begrippen moeilijk tot dogma kunnen worden verheven (bepaalde keuzen wel natuurlijk; bedoelt hij dat misschien?) en ook moeilijk ontmaskerd kunnen worden (achter welk maskers zitten ze?), wordt er wel degelijk een hang naar verwantschap, eigenheid, trots aangemoedigd die ik niet vrij vind van onwaarachtig sentiment.

Evenals Paul Scheffer denkt hij dat de verlichting erg abstract is en over de hoofden van gewone mensen heengaat. Hij wil die begrippen niet langer gemakzuchtig en zelfgenoegzaam hanteren, maar met gevoel voor de behoeften van de gewone man. Maar staan de verlichtingsidealen wel haaks op gemeenschapszin of de behoefte aan ergens bij te horen en trots op iets te zijn? Kan het ook zijn dat juist die gevoelens ten onrechte worden gebruikt om de gewone man op zijn plaats te houden?

Verlichting betekent ook (ideaal gesproken) dat mensen, ongeacht sekse, geloof, kleur of welk kenmerk ook, zelf mogen beslissen waarvan ze deel willen uitmaken. De Verlichting kent geen vooraf geordende wereld waarin je pas opgenomen wordt als je instemt met de door anderen vastgestelde toegangsregels. Immers, het kenmerk van fout rechts, of dat nu de Tea Party is, of Wilders en zijn aanhang, is dat zij wel even uitmaken wie erbij hoort en wie niet. Daar hoor je Bas Heijne niet over, helaas.

We beginnen uiteraard wel met slechts drie verplichte vakken: (1) Nederlands, omdat iedereen zijn eigen taal door en door moet kennen, (2) Engels omdat het de meest gesproken tweede taal is en (3) wiskunde omdat om van ‘ ongecijferdheid’  af te komen iedereen even moet doorbijten en zich een vak moet eigen maken waar maar een paar mensen zich spontaan voor aanmelden. Heel de rest is per stad of wijk in een stad, of per dorp waar nu al een middelbare school is, georganiseerd op de wijze van de vrije academie.

Daar kan men de kunsten beoefenen, van beeldhouwen tot fotografie, van schilderen tot macrameeen, van pottenbakken tot muziek en dans. Op de middelbare school naar dit model kan men een hele reeks vakken volgen, alle talen waarvoor ook een universitaire opleiding bestaat, maar misschien moet ook gekeken worden naar waaraan vandaag de dag bijzonder behoefte is. denk bijvoorbeeld aan Chinees, maar ook aan Spaans of Arabisch. Veder kan elke vorm van geschiedwetenschap worden beoefend: van sociale geschiedenis tot wetenschapsgeschiedenis, techniekgeschiedenis en beschavingsgeschiedenis. Er is ook ruimte voor alle vormen van techniek: autotechniek maar ook genetische technieken. Natuurlijk is er plaats voor gewoon schei- en natuurkunde en biologie. Vergeet evenwel niet de moderne ontwikkelingen in de kosmologie, de kwantumtheorie, op het gebied van de moleculaire biologie, de geneeskunde (wel allemaal binnen de perken van een beginnerstraining uiteraard) etc. Waar het om gaat is dat er ruimte is voor een grote verscheidenheid. Eigenlijk moet er niet gauw restricties worden aangebracht. Houdt de rek er zo lang mogelijk in. Ga natuurlijk niet zo ver dat er haast geen werkbare groep te vormen is. Want dat is ook belangrijk: sta toe dat de jongeren en de leraren elkaar (en elkaar onderling) motiveren.

Neem ook een voorbeeld aan wat onlangs in Eindhoven is geprobeerd: scholieren de wijk in sturen om actief electorale geografie te beoefenen en te achterhalen waar de steun voor politieke partijen in Nederland precies vandaan komt, om zo wilde  speculaties over god mag weten wat voor electorale verschuivingen te corrigeren. De resultaten kwamen in Het NRC-Handelsblad. fantastisch en zeer motiverend. Het is een voorbeeld van een zeer effectief  beoordelingscriterium: doe/maak samen iets dat publicabel is. Dan zijn we ook af van die idiote toetsen. Let wel op ‘free riding‘, natuurlijk.

Zeker, er moeten organisatorische problemen worden opgelost en het onderwijzend personeel moet zich danig bijscholen om vanuit hun bestaande expertise zich andere aanverwante vakken eigen te maken als daar behoefte aan is, maar met het model van de vrije academies in het achterhoofd moet dat te doen zijn.

Wat vrijwel zeker wordt opgelost is het probleem van de motivatie van leerlingen (en docenten) en er komt een einde aan het oersaaie, negentiende – wat zeg ik? – nog oudere schoolmodel dat in deze tijd voor stagnatie zorgt en gekenmerkt wordt door een uiterst gebrekkige aansluiting bij het hoger onderwijs.

Dit is een voorstel om op door te fantaseren. Serveer het niet meteen af. Ik weet zeker dat het mogelijkheden biedt om in elke stad met lokale middelen en een aantal centraal-geleide maatregelen een onderwijssysteem te maken dat iedereen weer bij kennis en kunde betrekt op een manier die onze samenleving revitaliseert en op die manier de domme wrok bestrijdt die ik wel erg veel om mij heen zie (wie niet? vertel!).

Paul Voestermans

Tegelijkertijd zijn de historische bevindingen in nevelen gehuld. Religie is zonder meer zowel een zaak van verklaringspogingen voor angstwekkende verschijnselen alsook een versterking van de positie van kleptocraten. Dat zijn mensen die anderen laten ploeteren om het zelf goed te hebben zonder er echt voor te hoeven werken. Voogd zegt terecht dat absolute heerschappij in dat soort kringen vermoedelijk de drijfveer achter monotheisme is. Hij zegt het bondig: “dus niks moraal, niks gerechtigheid, niks kritische houding, niks liefde, e.d.”.

Maar om religie als verklaringspoging en legitimatie zijn werk te laten doen moet  je wel een speciaal beroep doen  op geloof. Dan gaat het om een algemeen menselijke cognitieve vaardigheid die nauw verbonden is met aspecten van menselijke normativiteit. Het gaat erom mensen zo vrij mogelijk van dwang en geweld (beide blijken namelijk op den duur toch beperkt te organiseren) te laten vasthouden aan wat door de mensen zelf als verklaring of legitimatie is bedacht.

Zoals uitgelegd in Cultuur & Lichaam is geloven in heel algemene en bepaald niet religieuze zin (dat is hooguit een op den duur ontspoorde verbijzondering) nauw verbonden met wat tussen mensen als onverbiddelijk geldig wordt ervaren. Je zou bijna kunnen zeggen: dat wat ten diepste menselijk is, is van geloof (in liefde, hoop, de medemens, je toekomst, een belangrijk verbod, iets goeds om je op te richten etc.) gemaakt. Mensen zijn de enige wezens die zich houden aan wat ze in onderlinge afstemming hebben bedacht op basis van tal eigenschappen van het organisme die voor het ontstaan van bewustzijn en zelf hebben gezorgd, zoals zo prachtig en overtuigend wordt uitgelegd in het boek van Antonio Damasio, Het zelf wordt bewust. De primaire functie van religie zal zeker de versteking zijn geweest van het absolute gezag van de vorst, maar intussen is daar de versterking van het gezag van talloze menselijke bedenksels bij gekomen. Om dat laatste gaat het.

Het blootleggen van de ontstaansgeschiedenis van religie moet inderdaad voortvarend ter hand worden genomen langs lijnen die evolutionaire biologen uitzetten, maar ook met inachtneming van wat Voogd zegt. Dat kan dan een weermiddel zijn tegen al te doorzichtig religieus fanatisme afkomstig uit welke wereldgodsdienst ook. Toch is zo’n geschiedenis niet het enig belangrijke. Belangrijker is geloven als onmisbare menselijke praktijk aan criteria te onderwerpen die met iets meer wetenschappelijk inzicht worden aangelegd. Alleen langs die weg wordt duidelijk wie we zijn.

Wat Hendrik Spiering in zijn bespreking van Dick Swaabs boek Wij zijn ons brein in navolging van Swaab zelf  neurocalvinisme noemt vanwege de strenge predestinatie in Swaabs argument, is  geen goed antwoord op de vraag wie we zijn. Dat we onze hersenen zijn is nogal wiedes. Waar huist wie of wat we zijn anders dan daar? Al die boeken over hersenen en het (on)bewuste leveren zo langzaamaan een soort geseculariseerde predestinatieleer op, die zeker niet beter is dan de oude. Moderne neurowetenschappers lijken deze leer op op te werpen als een nieuwe bron van ethiek, als antwoord op de vraag wie we zijn. Of heeft niet Swaab, maar de uitgever de titel bedacht; als een leuke verkooptruc in dat geval?

Ethiek of filosofie over wie wij zijn baseert zich niet op wat er in mensen allemaal electrochemisch voortgaat, maar wat er tussen hen gebeurt. Daar huist het wie wij zijn! Daar ook komt religie vandaan en niet uit de genen of het brein.

Bij een juiste beoordeling van waartoe het cognitief onbewuste allemaal in staat is kan deze training door het bewustzijn niet worden verontachtzaamd. Dit idee maakt de uitkomsten van de experiementen niet anders of minder spectaculair, maar zet ze in het juiste perspectief.

Bewustzijn is en blijft de scheidslijn tussen mens en dier. Nog belangrijker is wat we in Cultuur & Lichaam beweren, namelijk dat het bewustzijn in de loop van de evolutie een typisch menselijke structuur is geworden door de samenwerking van dit ene brein en lichaam met andere breinen en lichamen: bewuszijn als resultaat van afstemmingsrelaties.

Lamme’s nuchtere standpunt leidt tot interessante normatieve uitspraken. Op de blog van Marjoleine schreef hij dat iemand die zegt van zijn gezin te houden maar daar nooit tijd voor vrij maakt eigenlijk geen zier om zijn gezin geeft. De kwebbeldoos bewustzijn vindt het gezin belangrijk, “maar zijn brein laat hem andere dingen doen: werken, werken, werken”. “Dat is zijn ware ik in mijn visie van de mensheid”, zegt Victor Lamme. Die kwebbeldoos moet je niet serieus nemen als die los van het brein allerlei dingen beweert. Wat iemand echt beweegt wordt elders beslist, schijn Lamme ijskoud beweerd te hebben.

Nu is Lamme al voldoende gecorrigeerd door Herman Kolk, die er op wijst dat aandacht en verbeelding wel degelijk sturende invloed hebben. Die vergeet Lamme voor het gemak. Het zou me inderdaad wat zijn dat Lamme’s bewustzijnstheorie wel even uitmaakt waar onze morele inzet werkelijk tot stand komt.

Marjoleine de Vos twijfelt ook een beetje. Kun je iemands ware aard gelijk stellen met wat de hersenen aan gedrag produceren? Volgens haar stelt ons bewustzijn ons wel degelijk in staat dingen anders te zien en ons daarnaar te gedragen (ze zal Kolks les die tenslotte in de NRC heeft gestaan ter harte hebben genomen, denk ik). Bewustzijn is niet alleen maar een kwebbeldoos.

Wat Victor Lamme, maar ook Marjoleine de Vos niet zien –  Lamme leidt hier de Blinde – is dat bewustzijn geen eigenschap is van het organisme zoals die beslissingsmachinerie dat is. Wie zegt  om zijn gezin te geven, maar verder gewoon doorwerkt, krijgt kennelijk van niemand de kous op de kop om zijn cognitief onbewust, geautomatiseerd, alleen maar op werken gericht gedrag aan te passen. Hij komt ermee weg de daad niet bij het woord te voegen. Dat heeft weinig met de menselijke neurologische uitrusting te maken.

Wat mensen onderling doen kan inhoudelijk niet teruggevoerd worden op de uitvoeringsinstantie van ieders afzonderlijke lichaam. Het is niet dat neurowetenschappelijke bevindingen minder ver reiken, ze gaan over heel iets anders.