Gepost door: Voestermans and Verheggen | 5 augustus, 2016

Vrouwenonderdrukking en mannengeweld

Een leeservaring en een kijkervaring stimuleerden bij mij een nieuwe zienswijze op cultuurtheorie. We vergeten bij de productie van culturele betekenissen vaak de onderliggende harde bio- en geofysische basis van waaruit betekenisconstructie in het culturele domein tot stand komt. We zien de tamelijk harde onderliggende productiefactoren over het hoofd ten gunste van volledig daarvan losgezongen mentale betekenisbronnen. Wat daarvan de gevolgen zijn licht ik toe aan een recente kijk- en leeservaring.

Een eerste harde les op dit punt trok ik uit het recente reisprogramma van de EO langs kleine geloofsgemeenschappen op de route van Nabloes, de geboorteplaats van de presentator Kefah Allush, naar Ninive. In de eerste aflevering ontmoet hij het volk van de Samaritanen. Dat blijkt een heel kleine geloofsgemeenschap te zijn van nog geen 1000 leden die zich streng houden aan de voorschriften van de Samaritaanse Pentateuch, het enige Bijbelboek waar ze zich door laten inspireren. Mij gaat het nu niet om op welke punten hun geloof afwijkt van het orthodoxe Jodendom bijvoorbeeld, maar ik licht er een stel voorschriften uit die te maken hebben met wat er met vrouwen dient te gebeuren als ze ongesteld zijn en wanneer ze een meisje of jongen baren.

Bij ongesteldheid zijn ze 7 tot 12 dagen onrein en mogen ze o.a. geen voedsel aanraken. Dat is conform Leviticus 15, 19-30. Pas na een reinigingsritueel worden vrouwen die ongesteld zijn geweest weer het gebruikelijke lid van de gemeenschap. Bij de geboorte van een meisje zijn de vrouwen eveneens conform hetzelfde wetboek 80 dagen onrein en bij de geboorte van een jongen 40 dagen. De menstruele onreinheid is wijd verbreid. Ze heeft zich gehandhaafd in het Jodendom, Christendom, Islam, Hindoeïsme en Boeddhisme. Diverse elementaire samenlevingen in Afrika kennen een vergelijkbare regelgeving. Je vindt er afscheidingshutten waar menstruerende meisjes een tijdje in worden opgeborgen.

Vanzelfsprekend is er een wirwar aan speculaties rond deze gebruiken. Ze variëren van gesofisticeerde duidingen in termen van het belang en de kracht van sociale grenzen, en van cruciale geslachtverschillen en het gevaar van grensoverschrijdingen zoals in Mary Douglas’ boek Purity and Danger, tot feministische interpretaties in termen van onderdrukking of – in feite diametraal daar tegenover – de bevestiging van de eigen vrouwelijke identiteit. De speculaties gaan aan een belangrijk gegeven voorbij.

Culturele betekenissen en ritualiseringen – zeker als het over seks en gender gaat – ontstaan niet in een materieel vacuüm. Er ligt wat wij in ons boek Culture as Embodiment een “biology of meaning” hebben genoemd aan ten grondslag. Wat bedoelen we daarmee?

Neem de maandelijkse ongesteldheid van vrouwen. Onderzoek naar de beleving ervan toont aan dat zeer veel vrouwen als het even kan zich zouden willen terugtrekken en het liefst een pas op de plaats zouden willen maken. Weg van het werk, weg van de hectische wereld. Natuurlijk zijn er vrouwen die weinig last van hun perioden hebben. Er zijn er ook die elke maand een aantal dagen extreem somber, prikkelbaar en mat worden. Dat komt mannen slecht uit.

Is het dan verwonderlijk dat er bij gebrek aan kennis van de bio-medische toedracht rond deze gebeurtenis een cordon aan voorzieningen is getroffen dat de man bevrijdt van de last rekening te houden met wat vrouwen maandelijks overkomt? Die voorzieningen lossen een aantal afstemmingsproblemen voor de mannen op. De religieuze sanctionering ervan is eeuwen lang gebruikt als rechtvaardiging voor tal van maatregelen, waaronder afzondering en de onreinverklaring. We moeten dus de ervaring van vrouwen en mannen betrekken bij biologische gegevenheden en de cultuurproductie – dat is betekenisproductie – daarmee in verband brengen. Dat levert een nieuwe kijk op religie op, vergelijkbaar met de behandeling van de Bijbel door van van Schaik en Michel (zie een van de vorige blogs).

Voor de bevalling geldt iets vergelijkbaars: de ervaring van deze ingrijpende gebeurtenis zet het treffen van tal van tal maatregelen in gang waarbij de mannen ervoor zorgen dat hun leefwijze zo min mogelijk verstoord wordt. Dat bekent voor de vrouwen een lange periode van verwijdering uit de dagelijkse gang van zaken. Ook hier zorgt religieuze sanctionering voor een doeltreffende rechtvaardiging van belevingsverschillen tussen man en vrouw.

Zeker, de gebruiken rond ongesteldheid en bevalling ontstonden in lang vervlogen tijden. Het voortbestaan ervan in elementaire samenlevingen heeft met het voortduren van primitieve omstandigheden te maken. Maar anno 2016 worden we door de reis van Alloush geconfronteerd met de restanten ervan terwijl intussen ook bij de kleine gemeenschappen zich veranderingen hebben voltrokken in onderwijs, opvoeding en gezondheidzorg die de rituelen rond ongesteldheid en bevalling overbodig maken. We hebben hier duidelijk te maken met wat wij in ons boek “cultural arrests” hebben genoemd. Dat religie door dit soort arrests blijft voortbestaan heeft alles te maken met de onwil het welbevinden van mensen en de zingeving aan het bestaan te herspiritualiseren met moderne middelen.

Voert het te ver om te proberen de secundaire positie van vrouwen en het mannengeweld tegenover vrouwen – beide nog steeds wijd verbreid – langs vergelijkbare weg te verklaren? De gedragsafstemming van mannen op de ervaringswereld van vrouwen verloopt niet altijd zachtzinnig. Om zich zeker in tijden dat niets bekend was over de vruchtbaarheidscyclus verre te kunnen houden van de ongemakken in de ervaringswereld van vrouwen, hebben mannen hardhandige voorzieningen getroffen. Die zijn vanzelfsprekend in de moderne tijd niet meer nodig, maar ze bestaan nog steeds in de vorm van religieuze sanctionering van dit soort gebruiken.

Let wel, de ongemakken troffen en treffen natuurlijk in de eerste plaatst de vrouwen zelf en niet zo’n beetje ook. Maar wat doe je in een tijd waarin over de vruchtbaarheidscyclus en de ermee gegeven ervaringen niets bekend was  met de problemen van vrouwen die lange tijd gedurende telkens een week in de maand ook mannen voor afstemmingsproblemen plaatsten? Wat is er gemakkelijker dan vrouwen met rituele praktijken uit de buurt van mannen te houden en ze daartoe volledig afhankelijk te maken van de beschikking door mannen? Ging dat gepaard met veel respect en eerbied? Lang niet altijd. Het was een bron van geweld.

We weten pas sinds een kleine honderd jaar hoe het zit met deze cyclus en we kunnen deze pas een kleine zestig jaar medisch-technisch beheersen. Dat is te kort voor de nodige aanpassingen in de afstemmingsrelaties. Maar dat ontslaat ons niet van de plicht een cultuurtheoretisch perspectief te ontwikkelen dat een betere afstemming van mannen en vrouwen op elkaar kan bevorderen.
In de cultuurtheorie die Theo Verheggen, Cor Baerveldt en ik zelf in de jaren negentig van de vorige eeuw hebben ontworpen en in Culture as Embodiment, Cultuur & Lichaam en andere publicaties terecht gekomen is, pleiten wij ervoor de ervaring en ervaringsverschillen van mannen en vrouwen die gekoppeld zijn aan harde biologische gegevenheden, te verdisconteren in het begrijpen van culturele betekenisverlening. Cultuurtheorie – en dat geldt onverkort ook voor gedragswetenschappelijke religietheorie – zonder een stevig fundament in biologie en menselijke ervaring is de naam niet waard.

Is het niet verstandiger cultuur niet langer meer aan het begin van de verklaringsketen te plaatsen en zo van alles en nog wat uit cultuurverschillen af te leiden, maar aan het eind, als dat wat langs gedragswetenschappelijke weg begrepen moet worden? Exit cultuur dus?

Cultuurproductie zonder ervaringsverschillen erin te verdisconteren en zonder de cognitieve en affectieve betekenisverlening rechtstreeks te koppelen aan biologische feiten levert een cultuurtheorie op die op drijfzand is gebouwd.

Over de leeservaring een ander keer.

Paul Voestermans

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Categorieën

%d bloggers liken dit: